Βιταμίνη D: Όχι μόνο για τα οστά

Η βιταμίνη D πήρε το όνομά της από τον Αμερικανό βιοχημικό Elmer McCollum, ο οποίος στις αρχές τις δεκαετίας του1920 απέδειξε πως η λήψη μουρουνέλαιου και η έκθεση στον ήλιο μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις της ραχίτιδας [1]. Τη σύνδεση μεταξύ ηλιακής ακτινοβολίας και ραχίτιδας είχε ήδη επισημάνει από το 1919 ο Γερμανός παιδίατρος Kurt Huldschinsky, ο οποίος θεράπευε παιδιά με ραχίτιδα εκθέτοντάς τα στο φως μιας λάμπας υδραργύρου [2].

Αν και η αιτία της ασθένειας δεν ήταν γνωστή, η ραχίτιδα ήταν ήδη γνωστή από την αρχαιότητα. Η πρώτη λεπτομερής περιγραφή της ανήκει στον Francis Glisson [2,3], Άγγλο φυσιολόγο και ανατόμο του 17ου αιώνα.

Η χημική δομή της βιταμίνης D ταυτοποιήθηκε το 1928 από τον Adolf Windaus, ο οποίος τιμήθηκε με το Νόμπελ Χημείας για τις μελέτες του πάνω στα στερόλια και τη σχέση τους με τις βιταμίνες (η βιταμίνη στην οποία αναφερόταν ήταν πράγματι η βιταμίνη D) [3].

Η βιταμίνη D συμβάλλει στη φυσιολογική απορρόφηση και χρήση του ασβεστίου και του φωσφόρου [1]. Σε αντίθεση με άλλες βιταμίνες, μπορεί να παραχθεί από το σώμα στο επίπεδο του δέρματος μετά από άμεση έκθεση στον ήλιο [1] – ένα από τα σημαντικά πλεονεκτήματα της βιταμίνης D.

Υπό την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας, η βιταμίνη μετατρέπεται από μια πρόδρομη μορφή, γνωστή και ως προβιταμίνη, στο ήπαρ και στα νεφρά στην ενεργή της μορφή: την καλσιτριόλη [5]. Μόλις ενεργοποιηθεί, η βιταμίνη D διεγείρει την απορρόφηση του ασβεστίου στα οστά, ενισχύει την απορρόφησή του στο λεπτό έντερο και την επαναπορρόφηση στα νεφρά [5].

Για να διατηρηθεί η ισορροπία ασβεστίου-φωσφόρου, αυξάνεται ο αριθμός των φωσφορικών [2], ενώ μειώνεται η νεφρική αποβολή του ασβεστίου.

Γαστρεντερικές, νεφρικές και ηπατικές παθήσεις περιορίζουν την απορρόφηση, σύνθεση και αποθήκευση αυτής της βιταμίνης [3]

Η βιταμίνη D εξισορροπεί τις συγκεντρώσεις ασβεστίου και φωσφόρου στο αίμα και συμβάλλει στην οστική μεταλλοποίηση [1]. Με αυτόν τον τρόπο προλαμβάνεται η εμφάνιση οστικών παθήσεων [1], όπως η ραχίτιδα και η οστεομαλακία, στις οποίες η απομεταλλοποίηση οδηγεί σε παραμορφώσεις και ευθραυστότητα των οστών [6].

Στη ραχίτιδα, επηρεάζονται επίσης οι συζευκτικοί χόνδροι, γεγονός που προκαλεί διαταραχές στην ανάπτυξη και την εμφάνιση δυσμορφιών στο σκελετό και το κρανίο [6].

Η έλλειψη βιταμίνης D είναι ευρέως διαδεδομένη στον ηλικιωμένο πληθυσμό, αλλά μπορεί να επηρεάσει και όλες τις άλλες ηλικιακές ομάδες, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών [1]. Κατά την πρώιμη παιδική ηλικία, ο κίνδυνος εμφάνισης έλλειψης βιταμίνης D είναι υψηλότερος, καθώς το παιδί βρίσκεται ακόμη σε φάση ανάπτυξης [1].

Αμέσως μετά τη γέννηση, το βρέφος βασίζεται στα αποθέματα βιταμίνης D που έχει αποκτήσει στη μήτρα, καθώς το μητρικό γάλα περιέχει χαμηλή ποσότητα βιταμίνης D. Επιπλέον, η αυξημένη πρόσληψη βιταμίνης D μέσω της διατροφής της μητέρας δεν φαίνεται να επηρεάζει σημαντικά την περιεκτικότητα της βιταμίνης στο μητρικό γάλα.

Γι’ αυτό, είναι ωφέλιμο το παιδί να εκτίθεται με μέτρο στην ηλιακή ακτινοβολία και, εφόσον χρειάζεται, να ενισχύεται η διατροφή του με συμπληρώματα, ώστε να προληφθεί η έλλειψη βιταμίνης D [1].

Κατά την εφηβεία, ένα από τα χαρακτηριστικά είναι η ταχεία ανάπτυξη του μυοσκελετικού συστήματος. Ωστόσο, η δραστηριότητα σε εξωτερικούς χώρους και η ποσότητα βιταμίνης D που προσλαμβάνεται μέσω της διατροφής είναι συνήθως επαρκείς για να καλύψουν τις αυξημένες ανάγκες [1].

Αντίθετα, στους ηλικιωμένους υπάρχει μεγαλύτερος κίνδυνος έλλειψης βιταμίνης D, καθώς εκτίθενται λιγότερο στο ηλιακό φως, με αποτέλεσμα να μειώνεται η παραγωγή της βιταμίνης στο δέρμα [1].

Η ανακάλυψη των θετικών επιδράσεων των ηλιακών ακτίνων στον ανθρώπινο οργανισμό αποδίδεται στον Niels Finsen, ο οποίος τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής το 1903. Εστίασε την έρευνά του στις επιδράσεις του ηλιακού φωτός στις ανθρώπινες ασθένειες. Κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα, πολλές μελέτες επιβεβαίωσαν ότι η ηλιακή ακτινοβολία είναι σημαντική για την υγεία.

Για παράδειγμα, η βιταμίνη D που παράγεται μετά από έκθεση στον ήλιο συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος [1].

Πέρα από τις γνωστές επιδράσεις της βιταμίνης D στην υγεία των οστών, η επιστημονική έρευνα στρέφεται όλο και περισσότερο στη μελέτη του δυναμικού αυτής της ουσίας σε άλλα όργανα και ιστούς, συμπεριλαμβανομένου του εγκεφάλου [10].

Μελέτες δείχνουν ότι η ανεπαρκής πρόσληψη βιταμίνης D σχετίζεται με γνωστικά ελλείμματα, τα οποία μπορεί να οδηγήσουν σε μεγαλύτερες δυσκολίες στη μάθηση και τη μνήμη [10]. Στην πραγματικότητα, φαίνεται ότι αυτή η βιταμίνη ευνοεί τη διαδικασία απομάκρυνσης των ελεύθερων ριζών και των τοξικών πρωτεϊνών που ευθύνονται για νευροεκφυλιστικές διεργασίες, συμβάλλοντας έτσι στη φυσιολογική νευρωνική δραστηριότητα [10].

Άτομα που παραμένουν κυρίως στο σπίτι, όπως βρέφη, ασθενείς ή ηλικιωμένοι, διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο έλλειψης βιταμίνης D. Το ίδιο ισχύει και για άτομα που φορούν ρούχα που καλύπτουν ολόκληρο το σώμα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η πρόσληψη βιταμίνης D μέσω της διατροφής είναι ιδιαίτερα σημαντική για την πρόληψη της έλλειψης [4].

Το μουρουνέλαιο θεωρείται τρόφιμο πλούσιο σε βιταμίνη D και χρησιμοποιείται συχνά ως συμπλήρωμα [1]. Επιπλέον, τα ψάρια – ιδιαίτερα τα λιπαρά όπως η ρέγγα, ο σολομός και ο φρέσκος τόνος – παρέχουν υψηλές ποσότητες βιταμίνης D. Πηγή βιταμίνης D θεωρούνται επίσης το συκώτι χοίρου και τα αυγά [1].

Ένα ακόμη πλεονέκτημα της βιταμίνης D είναι ότι τα τρόφιμα μπορούν να εμπλουτιστούν με αυτήν: σε ορισμένες χώρες, εμπλουτίζονται συχνά τρόφιμα ευρείας κατανάλωσης με βιταμίνη D, ώστε να ενισχυθεί η επαρκής πρόσληψή της.

Πηγές:

[1] LARN - Levels of Recruitment and Energy-related References, Italian Society of Human Nutrition (SINU). IV Review - October 2014. Vitamin D, p. 333-352.

[2] Kumaravel Rajakumar, Susan L. Greenspan, Stephen B. Thomas and Michael F. Holick. Solar Ultraviolet Radiation and Vitamin D. A Historical Perspective. The American Journal of Public Health 2007 October; 97 (10): 1746–1754. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1994178/

[3] George Wolf. The Discovery of Vitamin D: The Contribution of Adolf Windaus. The Journal of Nutrition - The American Society for Nutritional Sciences June 1 2004 vol. 134 no. 6 1299-1302. http://jn.nutrition.org/content/134/6/1299.full

[4] Foods that do well. Foods that hurt. Guide to using foods in the healthiest way. EditionSelected byReader’sDigest 2000. Page 323-324; 392-393. 

[5] Paolo Castano - Rosario F. Donato et al. Anatomy of Man. Edi-Hermes Edition 2004. Page 262, 305.

[6] Fabio Celotti. General pathology and pathophysiology. EdiSES 2013 edition. Pag 190-192, 688-690.

[7] H A Bischoff-Ferrari, B. Dawson-Hughes, H. B. Staehelin, J. E. Orav, A. E. Stuck, R. Theiler, J. B. Wong, A. He, D. P. Kiel, J. Henschkowski. Fall prevention with supplemental and active forms of vitamin D: a meta-analysis of randomized controlled trials. British Medical Journal 2009; 339: b3692. http://www.bmj.com/content/339/bmj.b3692

[8] Michael F. Holick. Biological Effects of Sunlight, Ultraviolet Radiation, Visible Light, Infrared Radiation and Vitamin D for Health. Anticancer Research 2016, 36: 1345-1356. http://ar.iiarjournals.org/content/36/3/1345.full.pdf+html 

[9] Stefan Pilz, Winfried März, Britta Wellnitz, Ursula Seelhorst, Astrid Fahrleitner-Pammer, Hans P. Dimai, Bernhard O. Boehm, Harald Dobnig. Association of Vitamin D Deficiency with Heart Failure and Sudden Cardiac Death in a Large Cross-Sectional Study of Patients Referred for Coronary Angiography. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 1 October 2008. Volume 93, Issue 10, Pages 3927–3935. https://academic.oup.com/jcem/article/93/10/3927/2627359?searchresult=1

[10] Jeriel T. R. Keeney, Sarah Förster, Rukhsana Sultana, Lawrence D. Brewer, Caitlin S. Latimer, Jian Cai, Jon B. Klein, Nada M. Porter, and D. Allan Butterfield. Dietary Vitamin D Deficiency in Rats from Middle-to-Old Leaders to Elevated Tyrosine Nitration and Proteomics Changes in Levels of Key Proteins in Brain: Implications for Low Vitamin D-dependent Age-Related Cognitive Decline. Free Radical Biology and Medicine 2013 Dec; 65: 10.1016. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3859828/